De geschiedenis van de oliebol: van Germaans offer tot oudejaarstraditie

Oude verhalen: Perchta en het vet

Een veelgehoord verhaal is dat Germaanse stammen rond de midwinter in vet gebakken deeg aten om de godin Perchta gunstig te stemmen. Wie een vette bol had gegeten, zou onaantastbaar zijn voor haar zwaard, omdat het vet het zwaard deed afglijden. Bewijs is er nauwelijks, maar het verhaal wordt al eeuwen verteld en past mooi bij de donkere dagen rond de jaarwisseling.

Zestiende en zeventiende eeuw: de oliekoek

Wat we wel zeker weten: in de zestiende eeuw werden in de Nederlanden al oliekoeken gebakken, met rozijnen, appel en amandelen. Op een stilleven van Aelbert Cuyp uit ongeveer 1652 staan ze al afgebeeld. In het eerste Nederlandse kookboek, De verstandige kock uit 1667, staat een recept voor oliekoecken met krenten, rozijnen en appel. Het lijkt verrassend veel op wat wij vandaag bakken.

Van oliekoek naar oliebol

In de negentiende eeuw verandert de naam langzaam van oliekoek in oliebol, waarschijnlijk omdat het gebak door beter beslag ronder werd. Rond diezelfde tijd verschijnen de eerste gebakkramen op markten en kermissen: de voorlopers van de kraam die je nu bij De Salaamander vindt.

Waarom met oud en nieuw?

Winter was in de boerenwereld de tijd van slachten en dus van vet. Vet was kostbaar en werd bewaard voor feestdagen. Zo werd frituren iets feestelijks, en de oliebol het feestgebak van de jaarwisseling. Lees er meer over in waarom we oliebollen eten met oud en nieuw.

De Betuwe en de gebakkraam

In de Betuwe hoort de gebakkraam bij het najaar zoals de bloesem bij het voorjaar. De Betuwse Gebakkraam bakt al generaties lang oliebollen in het Rivierenland; Nita Scheepers zet die traditie voort in Culemborg. Lees haar verhaal.